Sắc màu Hà Nội tôi yêu

Ngọc Linh nổi tiếng với những bức tranh sơn dầu hoành tráng như Xuân chiến khu( 3,6m x 1,2 m) với trùng điệp màu cây, màu hoa rừng, màu núi xanh lam, màu trời sáng nắng… Vậy mà trong suốt cả năm 1991 ấy, ông đã vẽ một trăm bốn mươi bức tranh sơn dầu về “Hà Nội tôi yêu” bằng chất liệu sơn dầu trong khuôn khổ nhỏ (10cm x 7 cm), có thể bỏ túi mang đi khắp thế gian.

Một sáng hè Hà Nội, hàng sấu già nhảy múa dưới mưa, tôi thăm phòng vẽ của Ngọc Linh trên tầng hai cửa hàng bán váy cưới kiêu sa 96A- Bà Triệu. Phòng vẽ đầy chật những bức tranh sơn dầu lớn, tràn màu sắc thiên nhiên Việt Nam, màu núi xanh lam ẩn hiện bóng nhà sàn, màu trời, màu nước vịnh Hạ Long và mặt đất trong tranh Ngọc Linh mạnh mẽ phun trào sự sống… Hương trầm thoảng đưa tôi về miền tâm linh, họa sĩ Ngọc Linh trân trọng mở hộp sơn mài màu đỏ hồng mà ông bà xưa dùng để đựng ngọc vàng, châu báu, khoe với tôi một Hà Nội sắc màu được gói bằng hương thời gian, nâng niu trong hộp quí.

Tôi bị hút vào hơn một trăm bức sơn dầu “Hà Nội tôi yêu”, ngạc nhiên, thán phục, say mê, bởi vẽ tranh sơn dầu khổ nhỏ là cực khó, mà sao đường nét vẽ điêu luyện, có thần, tả thực cảnh phố phường, nét vẽ rất nhỏ nhưng sắc sảo, rõ ràng, nét nào ra nét ấy, chắc chắn, khỏe khoắn, chân thực, tỏa muôn sắc màu của Hà Nội hằng ngày ở xung quanh ta, gợi cảm xúc sâu lắng u hoài, nhớ thương thời gian đã mất, không gian đã thay màu. Ngọc Linh kể: - Bạn biết tại sao mình vẽ sơn dầu trên khổ nhỏ không? Chuyện vui ông cháu đấy. Hồi ấy, cháu ngoại Nguyễn Hồng Anh mười bốn tuổi của mình học trường Quang Trung, quen mẹ bạn bán sổ số tiết kiệm in trên giấy lụa, một mặt in hình ảnh các thiếu nữ đẹp Hà Nội. Hồng Anh mang về mấy cái hỏi: “ Ông ơi! Ông có thích cái này không? Họa sĩ nhìn thấy giấy lụa thì quá quí. Mình bảo: “Xin cho ông một trăm tờ”. Mình đóng giấy sổ số thành quyển vẽ, đạp xe quanh phố, thấy chỗ nào yêu mến thì vẽ. Vẽ sơn dầu. Vẽ chơi. Nhưng càng vẽ càng thấy mê, vẽ luôn vào hai mặt tờ sổ số, vẽ chồng lên cả hình thiếu nữ, chỉ giữ lại một số cô mình thích. Ngày nay, du khách năm châu bốn bể tới Hà Nội, họ đi tìm về Hà Nội linh thiêng. Hà Nội phố cổ, Hà Nội khu phố Pháp. Hà Nội làng ven đô… Hơn một trăm bức tranh "Hà Nội tôi yêu" của Ngọc Linh đã hiện lên một Hà Nội đa không gian mà du khách muốn kiếm tìm ấy. Hà Nội linh thiêng hồn cha ông, ẩn trong hồn tranh Ngọc Linh từ cây lộc vừng ngả mình soi nước biếc Hồ Gươm.

Ngọc Linh vẽ đặc tả chín thân cây lộc vừng nổi đậm, màu nâu đất khỏe khoắn như mang cả đồng đất Việt Nam về gieo trên Hồ Gươm, dâng sức sống mãnh liệt của đất cho người Thăng Long- Hà Nội. Hồ Gươm được Ngọc Linh vẽ tới gần chục bức, ở nhiều góc độ, thay màu đổi sắc, sớm, trưa, chiều, tối. Hàng cây xà cừ hơn một trăm năm trước người Pháp mang từ châu Phi về trồng, giờ đây vẫn xanh, màu xanh mạnh mẽ, trùng điệp như núi rừng ôm lấy Hồ Gươm.

Cảnh đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, Cổng vào đền… phảng phất nắng hồng. Và sóng biếc Hồ Gươm, quyện màu xanh hàng sấu già Hồ Gươm, tràn lên đường Đinh Tiên Hoàng. Tháp Bút- Đài Nghiên in bóng người đàn bà cầm chổi tre quét đi tất cả những rác rưởi làm bẩn bụi Hồ Gươm… Với Ngọc Linh, Hồ Gươm là hình ảnh, màu sắc giang sơn gấm vóc tụ về, là đất, nước, núi, rừng, gió, mặt trời, mặt trăng, muôn vì tinh tú giao thoa, tạo nên sự sống linh diệu của đất Kinh kỳ- Kẻ Chợ.

Hà Nội với những ngôi chùa u tịch pha ánh vàng cà sa, xanh lặng màu thiền trong tranh Ngọc Linh. Chùa Quang Hoa hồ Thiền Quang, chùa Trấn Quốc, chùa Phúc Lan, chùa Láng, đền Voi Phục, chùa Quán Sứ, đền Bà Kiệu… đều được vẽ tại chỗ, không thiếu một chi tiết, tả thực từ màu sắc đến cả hàng chữ Hán, nhìn tranh có thể đọc được rõ lời người xưa gửi lại trong cõi tâm linh trầm mặc màu hương khói. Năm bức tranh Văn Miếu sáng ánh hồng chiều thu, tràn ngập cảm xúc thiêng liêng. Ngọc Linh diễn tả cái thiêng liêng về cội nguồn tri thức của giống nòi. Khuê Văn Các nổi màu xanh của một không gian rất sâu, diệu huyền, bí ẩn. Hà Nội làng ven đô được Ngọc Linh gợi mở từ bức vẽ cổng làng Thụy Khuê nhẹ nhàng, cổ xưa như ca dao; cây bàng trên đường Thụy Khuê được đặc tả hai nhánh gốc to, lồi lõm như năm tháng, bám chặt vào đất mà tồn tại; chợ Bưởi mái nghiêng che vừa chạm mái đầu cho người người thân thiện bán mua, chào mời thắm thiết…

Hà Nội phố cổ trong tranh Ngọc Linh là Ô Quan Chưởng, xiêu nghiêng hồn thu thảo thời Nguyễn Du, kiến trúc mang đậm dấu ấn triều Nguyễn, trên tường có gắn một tấm bia đá do Tổng đốc Hà Nội Hoàng Diệu ghi lệnh cấm lính canh không được sách nhiễu dân chúng qua lại. Nhưng lính không vâng lệnh, nên Ô Quan Chưởng của Ngọc Linh không một bóng người lại qua. Cửa ô im lìm vắng ngắt. Màu thời gian phôi pha trên nền gạch.

Ngọc Linh yêu những phố nhỏ quanh co như ô bàn cờ ở băm sáu phố phường. Ông vẽ nhiều phố cổ nét vẽ thân thương: Hàng Mắm, Chả cá, Hàng Thùng, Hàng Buồm, Hàng Giấy… lô xô màu nắng hồng chiều thu. Khi cầm bút vẽ phố cổ, Ngọc Linh không quên ngày xưa, những sớm, những chiều, ông đạp xe lên phố xếp hàng mua rau muống, hay rủ bạn đến Tạ Hiện ăn đặc sản chui… mà ông nhìn phố vẫn đẹp như tranh vậy.

Ngọc Linh lãng đãng thả màu hồng hoàng hôn trên mái phố. Hoàng hôn không buồn, mà dịu thắm màu hồng như đã xua được cái nắng trưa hè chói chang. Màu hồng hoàng hôn chiều thu rải trên từng nét vẽ Hà Nội tôi yêu như một sự bình yên thanh thản của tâm hồn người nghệ sĩ đã đi qua dâu bể cuộc đời.

Hà Nội khu phố Pháp trong tranh Ngọc Linh gây “ám ảnh phố” đến bồn chồn. Những câu hỏi về phố cứ vang lên. Người ngoại quốc đến Thăng Long xây phố từ bao giờ? Nguyễn Trãi bảo rằng thế kỷ XV có riêng một phường của thương nhân Hoa Kiều buôn bán, làm ăn tại Thăng Long gọi là phường Đường Nhân. Càng về sau các phố của người Hoa xây càng nhiều, tập trung ở Hàng Buồm, nên dân Hà Thành mới có các món ăn: vịt quay Bắc Kinh, thịt lợn quay, chim quay, gà tần thuốc Bắc, gà quay, lợn quay bao tử… thơm lừng các phố Hàng Buồm, Tạ Hiện, Mã Mây…

Thời Hà Nội bao cấp, các đặc sản này vẫn thơm như năm thế kỷ trước nó đã thơm, nhưng hương thơm bị nhốt sau cánh cửa, trong ngõ hẻm sâu hun hút, chỉ những ai có hộ chiếu đỏ, người buôn bán chợ đen, và một ông họa sĩ người Tày láu lỉnh sớm phiêu dạt với chợ đen như Ngọc Linh mới được đến thưởng thức mà thôi! Ngọc Linh kể: “Mỗi lần mình bán được tranh cho người Tây, lại rủ bạn bè lên phố cổ ăn đặc sản chui.

Người phương Tây đến Thăng Long- Kẻ Chợ sau người Tàu. Thế kỷ XVII, người Hà Lan và người Anh đến lập thương điếm ở Thăng Long- Kẻ Chợ. Hai thương điếm này đặt ở ven bờ sông Hồng, quãng đầu cầu Long Biên, đã ra đi không trở lại. Người ta phải tìm đến văn chương để gặp lại hình bóng ngôi nhà. Dampier mô tả ngôi nhà người Anh” Đó là một ngôi nhà thấp rất đẹp mà tôi trông thấy ở Kinh thành. Ngôi nhà được xây song song với mặt sông, mỗi đầu có những gian nhà nhỏ hơn làm nhà bếp, nhà kho… chạy thành một hàng dài từ ngôi nhà lớn đến bờ sông, tạo thành hai cánh và một sân vuông ăn thông với bờ sông. Ở giữa nhà có một bàn ăn xinh xắn, và mỗi bên có những gian dành cho khách lái buôn...”

Cuối thế kỷ XIX, người Pháp nổ súng, dẫn đoàn quân bước vào thành Hà Nội. Cùng với cuộc xâm lăng, họ đã kiến trúc Hà Nội theo hình ảnh Paris, gọi là khu phố Pháp, bên ngoài khu phố cổ.

Tranh Hà Nội tôi yêu của Ngọc Linh hối hả họa lại khu phố Pháp với kiến trúc Pháp chính hiệu do người Pháp xây cách đây một trăm năm. Ông đã nhìn thấy những ngôi biệt thự vườn trong phố mất dần, những góc phố duyên dáng, dây leo, hoa cỏ, cây xanh dưới chân mình đã héo hon, biến dạng vì nhà cao ngất ngưởng, hàng cây đã thấp lùn xuống dưới những khối bê tông vuông vức, chói màu kính, vô cảm, đầy tiện nghi hiện đại. Ông linh cảm Hà Nội thế kỷ XXI đang thay màu, đổi sắc. Phải ghi lại màu thời gian đã mất cho con cháu.

Ngọc Linh vẽ màu “phố Tây” xung quanh mình. Cổng đại sứ quán Pháp bên đường Bà Triệu sừng sững cây đa xanh cổ thụ, êm đềm thả rễ trùm màu nâu non xuống cánh cửa màu xanh lá cây nổi ô quả trám, làm nền cho gốc đa già, thẫm màu nâu đất cổ kính, bên trong khung cửa mở ra màu xanh ngọc bích huyền ảo như chứa đựng câu chuyện cổ tích với hoàng tử, công chúa và mụ phù thủy; ngôi biệt thự mang tên nhà trẻ Bà Triệu đối diện nhà Ngọc Linh hoa và cây bao bọc; ngã tư đường Bà Triệu- Nguyễn Du, cây hoa sữa vươn thân to khỏe, vạm vỡ, tỏa hương rừng về phố; những ngôi biệt thự kiêu sa, rất nhiều cửa sổ gỗ vuông vức thẳng ngay, tràn ánh sáng, ở ngã tư Quang Trung hướng về hồ Thiền Quang; cửa sổ ngôi nhà Nguyễn Tuân nhìn ra quảng trường lộng gió Trần Hưng Đạo; xa xa là ga Hàng Cỏ như một lâu đài Pháp tràn ngập cây xanh.

Cổng chợ Đồng Xuân mái vòm như nhà cổ tích; nhà kèn trong vườn hoa gần Hồ Gươm như ngọn đèn hình nấm hồng thắp sáng vườn xanh; Phủ toàn quyền Đông Dương như một cung điện châu Âu trong ngàn cây, màu xanh tràn trên nền màu tường vàng nắng; nhà Thờ Lớn vòm nhọn vút cao, tông màu xám nổi hình Đức Mẹ đồng trinh, những ô cửa sổ sáng bảy sắc cầu vồng, nổi những bức tranh trong Kinh Thánh; Ô Đông Mác xòe mở con đường bốn ngả, hàng cây nghiêng nghiêng ôm mái biệt thự, thảm cỏ xanh mướt mát chân; vườn hoa Hàng Đậu giữa ngã tư đường phố, cây lớn, thảm hoa rung rinh trong gió, thổi hồn vào ngôi biệt thự trắng; vườn Bách Thảo người Pháp sáng tạo vừa tròn trăm tuổi, vươn cành xanh cười rung giọt nắng; ngôi biệt thự màu thanh thiên đêm thu phố Tôn Thất Thiệp ẩn trong vườn, ánh đèn nê- ông sáng khung cửa sổ, tiếng dương cầm thánh thót thổi nốt nhạc xanh quyến rũ đến mê hồn…

Kiến trúc khu phố Pháp của Ngọc Linh gợi về một thành phố châu Âu văn minh, một Paris huyền ảo như thần thoại trong mơ. Màu sắc phố Pháp trong tranh Ngọc Linh là pho lịch sử bằng sắc, bằng màu, bằng nét vẽ bàn tay nóng ấm, chân thành tình yêu Hà Nội. Bài học lịch sử hiện lên, nhẹ bay như ánh sáng sắc màu…

Tranh phố Pháp của Ngọc Linh kể rằng: Ngày 24-8-1892, người Pháp tấn công Thành Hà Nội lần thứ hai. Tổng Đốc Hoàng Diệu tuẫn tiết. Người Pháp xây Phủ Toàn quyền Đông Dương năm 1902, mang phong cách kiến trúc Pháp, lối sống của người Pháp vào Thăng Long- Hà Nội. Khu phố Pháp được xây dựng với những đường phố dài, quảng trường, ngã ba, ngã tư, trang điểm bằng những hàng cây lớn tỏa những vòm lá xanh cao, ôm mái ngói nâu hồng hình tam giác những biệt thự hai, ba tầng, ống khói, thông hơi lô nhô, cây xà cừ, hoa sữa, cây sao… trầm tư đứng gác ở cổng ngoài …

Những vườn hoa, thảm cỏ, vườn cây điểm xuyết vào các tiểu khu dân cư. Đường phố được đặt tên người Pháp và Việt: Lý Thái Tổ, Đinh Tiên Hoàng, Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Trần Hưng Đạo, Quang Trung, Nguyễn Du, phố Huế… Đó là những đường phố mang dáng Paris hoa lệ với những biệt thự, nhà vườn, nhà thờ, thảm cỏ, công viên, cây cao xen lẫn thảm hoa, hồ nước… có tính khoa học và nghệ thuật.

Tranh phố Pháp của Ngọc Linh nói với Chính phủ Việt Nam hiện tại rằng muốn gìn giữ lịch sử nước Việt và Thăng Long- Hà Nội nghìn tuổi, hãy giữ gìn kiến trúc đường phố, ngôi nhà, vườn cây, mang trong mình nó tầng tầng lớp lớp dấu tích văn hóa và lịch sử. Chúng ta đang nôn nao tìm cách giữ kiến trúc phố cổ, nhưng lại quên ta còn phải bảo tồn khu phố Pháp đẹp như thần thoại châu Âu trong lòng Thăng Long- Hà Nội. Ở Matxcơva người ta xây dựng thành phố theo vòng tròn vươn ra ngoài, khu phố mới hiện đại mọc lên, không vùi lấp kiến trúc cổ xưa. Ở Pháp cũng vậy. Kiến trúc Paris là cả một thiên chuyện truyền kỳ“ Paris từ hoang vu đến tráng lệ”. Không một công trình kiến trúc của thời nào bị phá sập. Những khu nhà cao tầng hiện đại không bao giờ tàn hại, xóa đi những khu kiến trúc cổ.

Những ngôi nhà cổ, đường cũ, lối mòn xa xưa, cung điện, nhà thờ, tu viện… còn nguyên vẹn. Nước Pháp- Paris, trở thành nỗi ám ảnh của nhân loại về nghệ thuật kiến trúc. Và người Hà Nội thế kỷ XX, lại càng bị” ám ảnh Paris”. Bởi lịch sử nó tạo ra, mối giao cảm Pháp- Việt, biết làm sao được! Mối giao cảm ấy hiện hoài trên những đường phố Pháp, với những ngôi biệt thự rất nhiều ô cửa sổ, đường nét ngang bằng thẳng ngay, có ban công đón mây trời, thấp thoáng mái ngói nâu hồng trong lùm cây xanh, những cái cổng sắt xanh uốn điệu đà, có dây hoa leo, hàng cây xà cừ… hay món bít- tết, bánh mỳ bơ, pho mát, trứng ốp lếp, tách café, sữa ca cao, kẹo socola, kem bốn mùa, kem Tràng Tiền, bánh ga- tô… bày trong những tủ kính trắng, thơm hương va- ni.

Người ta bảo kiến trúc khu vực vườn công viên Hồ Gươm, phố Lê Thái Tổ, phố Nhà Thờ, Tràng Thi, Tràng Tiền, Đinh Tiên Hoàng… giống khu phố nhỏ của Paris. Giống là chính xác quá, bởi kiến trúc đẹp đó là do người Pháp xây nên. Người Hà Nội hôm nay nhớ khu phố cổ mang tên Paris đến thế nào? Nhớ quá thì họ rủ nhau vào vườn Bách Thảo, nhưng dưới bóng cây già không có “đôi vai trần của những pho tượng trắng”…

Hà Nội đang có trong mình nó“ kiến trúc Parisienne” gây ám ảnh cho người Hà Nội và toàn nhân loại. Tại sao chúng ta vô tình vùi lấp? Khu phố Pháp- một giá trị không tính nổi bằng vàng, mà họa sĩ Ngọc Linh nhắc chúng ta bằng linh diệu màu sắc, làm triệu triệu trái tim yêu Hà Nội thao thức đêm sâu.

Thời gian đi bằng tốc độ ánh sáng. Từ năm 1991 đến nay đã hơn chục năm rồi. Thế kỷ XX cháy lửa đã vĩnh viễn ra đi. Ngô Linh Ngọc và Tào Mạt đã vui vầy tiên cảnh. Khu phố Pháp trên nền đất Thăng Long- Hà Nội đang biến dạng từng ngày. Hàng cây xanh trăm tuổi chưa già, nhưng không còn ôm ấp nổi mái ngói nâu hồng thoảng tiếng dương cầm xanh đêm thu, vì nhà được xây mới cao chọc trời.

Chỉ còn lại sắc màu Hà Nội tôi yêu nhưng nó phải nằm im lìm trong hộp quí.” Ngọc linh đài” bị cất giữ quá kỹ, chưa thể “ tặng bốn phương” như mơ ước của giới nghệ sĩ yêu Hà Nội. Họa sĩ Ngọc Linh yêu Hà Nội cháy lửa, quyết liệt như thế, mà lực bất tòng tâm, không đủ sức đưa Hà Nội tôi yêu cho người người bỏ túi mang đi cùng trời cuối đất. Tôi mong một ngày không xa nữa, những người yêu Thăng Long- Hà Nội trên khắp hành tinh này, sẽ cùng họa sĩ Ngọc Linh“ Chuốc ngọc linh đài tặng bốn phương”.

Mai Thục
Theo Báo Người Hà Nội