Hanoi Website

Trong những thế kỷ tiếp sau khi định đô, Thăng Long đã trưởng thành khá nhiều về quy mô, nhưng hầu như không thay đổi về cấu trúc cơ bản. Suốt thời Lý-Trần, qua thời Lê sơ, đô thị Thăng Long - Đông Kinh vẫn bao gồm 2 bộ phận chính: Khu vực chính trị-quan liêu, mà lõi cốt là các tòa thành và các cung điện bên trong, kèm theo Quốc tử giám – Văn Miếu ở phía Nam; Khu vực kinh tế - dân gian, tập trung bên bờ sông Nhị Hà, cửa sông Tô Lịch và Hồ Tây với các chợ, bến và phường thôn thủ công. Thăng Long - Đông Kinh vào thế kỷ XV, từng đã trở thành một đô thị sầm uất, thịnh vượng vào bậc nhất của cả nước, nhưng vẫn tồn tại một khu vực nông thôn trong lòng nó. Đó chính là các xóm làng nông nghiệp, với các vườn tược, đầm ao và ruộng lúa, cùng các trại mới được khai phá, như khu vực “Thập tam trại” (13 trại) ở phía Tây kinh thành. Trong đó khu vực “thành” đóng vai trò hạt nhân, quyết định khu vực “thị” là một bộ phận cộng sinh, tồn tại được là nhờ vào phần “thành”, chức năng của nó cho đến lúc ấy là để phục vụ cho đời sống hàng ngày và sinh hoạt triều nghi của tầng lớp vua quan thống trị trong khu vực “thành”.

Sự phát triển kinh tế của Thăng Long - Đông Kinh đời Lê biểu hiện ra, trước hết ở khâu sản xuất hàng hóa, với sự phồn thịnh của các làng thủ công chuyên nghiệp ở ngay ven kinh thành. Đó là làng gốm Bát Tràng, dệt lĩnh Trích Sài và Bái Ân, làm giấy ở Yên Thái, Hồ Khẩu và Nghĩa Đô… Sự gia tăng sản xuất dẫn đến sự gia tăng trao đổi hàng hóa, thể hiện trong việc mở rộng mạng lưới chợ – phố vùng đồng bằng sông Hồng, Thăng Long - Đông Kinh chính là một trung tâm hội tụ lớn. Các chợ – phố cấp huyện và cấp trấn như những dòng chảy đã đem theo một số lượng khổng lồ sản vật và hàng hóa đổ về kinh thành, để rồi tỏa thấm vào nhu cầu tiêu thụ của đông đảo quan liêu và binh dân cư trú tại đó, hoặc lan tràn đi các địa phương khác. Một thị trường thống nhất liên vùng đã dần dần hình thành, lấy Thăng Long làm trung tâm.

Một nguyên nhân chủ yếu khác dẫn đến sự hưng khởi của Thăng Long và làm cho đời sống đô thị của nó có phần trở nên khó kiểm soát, đó là về mặt dân số trong thế kỷ XV là những đợt di dân hàng loạt và cá thể từ các địa phương – chủ yếu là Tứ trấn xung quanh kinh đô (Bắc Ninh – Sơn Tây – Hải Dương – Sơn Nam) đổ về cư trú tại Thăng Long.

Chắc chắn là những cuộc di cư đã bắt đầu từ những thế kỷ trước. Tới cuối thế kỷ XV, số người ở các nơi khác tràn về Thăng Long đã quá đông, khiến cho quan Phủ doãn phủ Phụng Thiên đã phải ra lệnh xua đuổi dân trú ngụ về nguyên quán. Trong thực tế, cư dân Đông Kinh, số người nguyên quán có là bao, mà phần lớn là các nơi tụ tập lại. Hành động quá khích đó, gây ra sự lo ngại, phản ứng của một số triều thần. Sử cũ cho biết: “Năm 1481, Phó đô ngự sử Quách Đình Bảo “tâu về việc tự tiện đuổi dân trú ngụ như sau: Thần trộm nghĩ rằng: Kinh sư là gốc của bốn phương, tiền của trao đổi mua bán tất phải cho lưu thông, đủ dùng không nên để thiếu thốn. Trước đây, dân cư phủ Phụng Thiên, trừ những người quê quán ở phủ đó, gián hoặc có người tuy không phải quê ở đó, nhưng có cửa hiệu, thuế ngạch và nộp thuế, chịu sai dịch với bản phường. Nay quan phủ Phụng Thiên lại không hỏi xem dân tạp cư ở đó có cửa hiệu, thuế ngạch hay không, đuổi hết về nguyên quán, e rằng như thế thì kinh sư sẽ buôn bán thưa thớt, không còn sầm uất phồn thịnh nữa, không những người làm nghề buôn bán sẽ thất nghiệp nhiều, mà chợ búa e sẽ trống rỗng, ngạch thuế sẽ có thể thiếu hụt, có phần không tiện. Vì thế tâu xin: ngoài những kẻ vô loài tạp cư thì nên đuổi đi, còn những người nguyên có hàng chợ, cửa hiệu, trước đây đã biên vào thuế ngạch thì hãy cho được cư trú để buôn bán sinh nhai, cho vào bản phường nộp thuế lệ như cũ” (Toàn thư, tập II, Sđd, tr. 485).

Lời tâu xin trên của Quách Đình Bảo được nhà vua chấp thuận. Cuối cùng, nhà Lê chỉ đuổi những người tạp cư, không có nghề, còn những người đã có cửa hàng ở phố xá, hàng chợ và vào ngạch thuế, thì vẫn được tiếp tục như cũ.