Hanoi Website

Tên gọi của đình mang tên làng Nam Đồng, hiện ở giữa phường Nam Đồng, quận Đống Đa, Hà Nội, mang biển số nhà 73 phố Nguyễn Lương Bằng.

Đình Nam Đồng thờ Thành hoàng làng Nam Đồng là Lý Thường Kiệt, vị anh hùng dân tộc ở thế kỷ XI, đã phá Tống bình Chiêm bảo vệ đất nước. Đình nằm sát lề phố Nguyễn Lương Bằng, trên khu đất rộng, quay mặt hướng tây bắc, phía ngoài là tam quan với 4 trụ lớn, các mặt trụ đều có câu đối, trên là ô vuông lồng đèn, lân và tứ linh.

Đình gồm đại đình và hậu cung. Đại đình 5 gian, gian giữa lớn, các gian bên hẹp hơn. Tường xây 3 mặt, phía trước làm hệ thống cửa chấn song lớn, sát đầu hồi là 2 cửa ra vào theo kiểu bức bàn. Gian giữa có 3 cửa lớn kiểu thượng song hạ bản, phía dưới chạm nổi 6 chữ Thọ kiểu cái đỉnh. Toà hậu cung 3 gian, 2 chái cách đình chính 4m, là nơi thờ Lý Thường Kiệt. Nối liền đại đình với hậu cung có 1 nhà mới dựng, kiến trúc bình thường.

Đặc điểm của đình này là kiến trúc và nghệ thuật chạm khắc. Bộ vì nóc gian giữa trên đỉnh là 1 con phượng lớn xoè cánh múa, tư thế rất khoẻ, ở mặt ngoài bên phải lại hiện lên 1 rồng chạm thân to, đầu nổi khối. Dưới quá giang là đầu dư hình đầu rồng, vừa là con chèn, các đầu dù đều chạm long kiểu tượng tròn, từ mắt và mang rồng bay ra phía sau những dải đao chạm lộng. Bộ vì nóc gian bên chạm rất kỹ, nổi khối hình bông sen nở, nhưng lại là mặt hổ phù ngậm chữ Thọ khá độc đáo, dưới hổ phù là phượng múa trong mây. Trang trí trên các cốn lấy chủ yếu đề tài là rồng nhưng đã được biến hoá phối hợp với sen, đồi mồi, hươu, cá chép, long mã, lão mai… Ngoài ra còn tứ linh ở bên các kẻ hiên chầu vào hậu cung… Hình thức chạm khắc kiến trúc rất đa dạng đạt giá trị nghệ thuật cao. Bài trí trong hậu cung có ngai, bài vị của Thành hoàng, gian giữa đại đình là bệ thờ có các đồ thờ tự, ngai thờ. Đình còn 8 tấm bia đá có niên hiệu từ Cảnh Hưng thứ 17 (1756), Cảnh Hưng 32 (1771), đến Gia Long 14 (1815), Minh Mệnh 24 (1843)… cùng 1 quả chuông niên hiệu Chính Hoà 11 (1690). Đây là quả chuông xác định quê hương của Lý Thường Kiệt và sự nghiệp của ông.

Đình Nam Đồng là di tích lịch sử thờ vị anh hùng Lý Thường Kiệt, đồng thời là 1 di tích kiến trúc nghệ thuật. Riêng về đề tài rồng là một sáng tạo rất độc đáo của nghệ nhân, chưa nói đến bi ký và các đồ tế tự. Bên cạnh đó, theo truyền thuyết, ngôi mộ của Lý Thường Kiệt còn được đặt trong ngôi đất đình. Đình Nam Đồng cần được bảo vệ và tôn tạo để nghiên cứu nghệ thuật điêu khắc, cũng như lịch sử dân tộc qua một nhân vật cụ thể. Và nếu truyền thuyết là đúng thì việc bảo vệ mặt bằng của ngôi đình còn có ý nghĩa rất lớn, là sự trân trọng gìn giữ nơi an nghỉ cuối cùng của vị danh tướng vào bậc nhất đất nước, như một trong các câu đối từng ca ngợi:

Phạt Tống phong công lưu đế giản,
Bình Chiêm vĩ tích tại vương kỳ

Tạm dịch:

Dẹp (giặc) Tống, sử sách lưu chép mãi,
Bình (quân) Chiêm đất kinh kỳ vang dội chiến công

Đình đã được công nhận di tích lịch sử - văn hóa năm 1991.

Theo Hà Nội - Di tích Lịch sử Văn hóa và Danh thắng, Doãn Đoan Trinh, Trung tâm UNESCO bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc Việt Nam, Hà Nội, 2002, tr438-439.